Wyraz „anioł” w języku greckim oznaczał posłańca, kogoś, kto został wysłany z ważną wiadomością. Źródłem, z którego czerpiemy dzisiaj najważniejsze wiadomości o aniołach, jest Biblia. Już w Starym Testamencie zamieszczony jest opis cherubinów zdobiących przykrywę słynnej Arki Przymierza, w której przechowywano Dekalog. Wiemy, że po wygnaniu z raju Adama i Ewy Bóg postawił na straży raju cherubów. W Księdze Daniela i Księdze Tobiasza zainteresowani angelologią odnajdą fragmenty odnoszące się do trzech archaniołów: Gabriela, Michała i Rafała, przy czym dwaj ostatni są nawet dokładnie opisani. I tak dowiadujemy się, że Michał o oczach niczym pochodnie i obliczu o blasku błyskawicy ubrany był w lniane szaty, a ciało jego podobne było do złocistego topazu, Rafał zaś pojawiał się pod całkiem ludzką postacią jako opiekun i przewodnik Tobiasza.

Kult tych trzech archaniołów – zwłaszcza Michała – sięga IV stulecia. Michał jest patronem wielu stowarzyszeń, a nawet bractw. Jest znanym pogromcą szatana. Po upadku jednego z aniołów – Lucyfera natychmiast stanął w obronie Boga z okrzykiem: „Któż jak Bóg”. Jest najważniejszym i najpotężniejszym spośród aniołów. W ikonografii chrześcijańskiej przedstawiany jest najczęściej jako waleczny rycerz, a więc w zbroi, z mieczem, depczący głowę szatana. Już w III wieku na Wschodzie istniał jego kult. Papież Leon XIII ułożył osobną modlitwę ku czci św. Michała Archanioła, którą wszyscy kapłani byli zobowiązani odmawiać po tzw. cichych Mszach. We Włoszech istnieje sanktuarium Michała Archanioła – Monte Sant’Angelo. Jest to kościół – jak mówią – nigdy niepoświęcony ludzką ręką i jednocześnie najstarsze miejsce pielgrzymkowe we Włoszech. Podczas jednego z nabożeństw św. Michał Archanioł objawił się tamtejszemu biskupowi i wyraził pragnienie, by czczono go w jaskini na górze Gargano. 22 września 1656 r., podczas modlitwy w pałacu biskupim w Monte Sant’Angelo, usłyszano odgłosy podobne do trzęsienia ziemi. Święty Michał polecił tutejszemu biskupowi poświęcić kamienie pochodzące z groty, na których mają być wyżłobione znak krzyża i dwie litery: M. A. Święty Michał obiecał, że ktokolwiek będzie posiadał i ze czcią przechowywał taki kamień, uchroni się od choroby.

Ważący ludzkie uczynki

W najbardziej charakterystyczny sposób Michał Archanioł został przedstawiony na obrazie Sąd Ostateczny Hansa Memlinga. Obraz miał liczne perypetie: został wykonany na zamówienie włoskiego bankiera do jego kaplicy pod Florencją. W 1473 r. podczas transportu do Włoch został zdobyty przez gdańskiego kapra Pawła Benekego. Piraci ofiarowali obraz kościołowi Mariackiemu w Gdańsku. Później trafił on jednak do Muzeum Narodowego w Gdańsku, a w kościele Mariackim znajduje się tylko jego kopia.

Anielskie chóry

Księga Izajasza opisuje z kolei serafinów – byli to aniołowie o trzech parach skrzydeł: jedną parą zakrywały twarz, drugą – stopy, a trzecia para służyła im do latania. Anioł nie pozwala Abrahamowi zabić jego syna Izaaka jako ofiarę. Najbardziej znane sceny z Nowego Testamentu z udziałem aniołów to Zwiastowanie (archanioł Gabriel) oraz Zmartwychwstanie (w zależności od wersji Ewangelistów – jeden lub dwaj aniołowie, którzy znaleźli się w pobliżu pustego grobu).

Przyjmujemy za Biblią istnienie dziewięciu chórów anielskich zgrupowanych w trzech hierarchiach. Najbliżej Boga są zatem (najwyżej w hierarchii): serafini – górujący miłością nad innymi chórami, cherubini oraz trony. Dalej w hierarchii są kolejno: panowania, moce i władze, a w najniższej, trzeciej hierarchii – zwierzchności, archaniołowie i zwykli aniołowie.

Podobno gdy bł. Henryk Suzo, średniowieczny niemiecki dominikanin, odprawiał Mszę św., wówczas aniołowie w widzialnej postaci zgromadzili się wokół ołtarza, a niektórzy podeszli do niego bliżej w porywie miłości. Suzo tłumaczył wiernym, że podczas sprawowania Eucharystii każdy modli się pośród tysięcy aniołów. Ten mistyk i asceta, który sypiał na zimnej podłodze i nosił włosiennicę, gdy śpiewał w czasie Mszy św. słowa: „W górę serca”, doznał niezwykłej wizji. Później napiał: „Widziałem dokoła mnie wszystkie stworzenia, którymi wypełnione jest niebo i ziemia. Ujrzałem wszystko: od najdrobniejszych pyłków unoszących się w powietrzu, kropel rosy i płatków śniegu, od atomów, z których składa się cała materia, aż do olbrzymich ciał niebieskich. Wszystkie te nierozumne byty zwracały się do serca człowieka, a serca ludzkie łączyły się z niezliczonymi mieszkańcami niebios: cherubinami, serafinami, te zaś – z Sercem Najświętszej Marii Panny i Sercem Jezusa. Kiedy po słowach «Wznosimy je do Pana» zaśpiewałem «dzięki składajmy Panu Bogu naszemu», zdawało mi się, że niczym mistrz wielkiej orkiestry wszech stworzenia wybijam takt wspólnego śpiewu, którym rozbrzmiały niebo i ziemia”.

Nasz ochroniarz

Prawdę o Aniołach Stróżach, których wspomnienie przypada 2 października, wyraża chyba najdobitniej św. Mateusz Ewangelista, kiedy przytacza słowa Jezusa: „Baczcie, żebyście nie gardzili żadnym z tych małych; albowiem powiadam wam: Aniołowie ich w niebie wpatrują się zawsze w oblicze Ojca mojego, który jest w niebie” (Mt 18, 10). Pamiętamy też z Księgi Wyjścia, jak Bóg mówi do Mojżesza: „Mój anioł pójdzie przed tobą” (32, 34). Święty Bazyli Wielki twierdził: „Każdy wierny ma u swego boku anioła jako opiekuna i stróża, by prowadził go do życia”. Honoriusz z Autun, średniowieczny teolog z XII wieku, wskazywał, że każda dusza ma swojego Anioła Stróża. Wszyscy chyba pamiętamy, jak nasze mamy uczyły nas w dzieciństwie pięknej modlitwy do Anioła Stróża. Te niezwykłe byty czuwają nad nami w dzień i w nocy, nawet gdy w ferworze codziennych zajęć o tym zapominamy. Kult Aniołów Stróżów rozwinął się silniej w XVI stuleciu.

W pismach kościelnych o aniołach wspominają już Justyn Męczennik w Apologii (II wiek) oraz Atenagoras. Święty Ambroży zaleca modlitwę do aniołów. Od V stulecia pojawia się coraz więcej kościołów dedykowanych aniołom. W starożytnych modlitwach litanijnych wymieniano wezwania do archaniołów Michała i Gabriela zaraz po Trójcy Świętej. Sprawą aniołów „zajmował” się też wielki sobór średniowieczny na Lateranie – w 1215 r. Orzeczono wówczas, że Bóg stworzył anioły przed stworzeniem człowieka, wspomniano także o upadłym aniele, czyli szatanie, który sam, z własnej woli, odwrócił się od Boga. Doktor Anielski – średniowieczny dominikanin Tomasz z Akwinu wskazywał, że anioły to istoty niematerialne występujące w ilości niepoliczalnej i różniące się między sobą.

Przedstawienia aniołów w sztuce

Na przestrzeni wieków aniołowie pojawiają się jako wdzięczny temat w sztuce. Najwcześniejsze wyobrażenie anioła w scenie Zwiastowania znamy z II wieku – w katakumbach św. Pryscylli w Rzymie. Od czasów cesarza Konstantyna (IV wiek) pojawia się nowy typ anioła – ze skrzydłami.

Początkowo przedstawiano anioły jako młodzieńców bez skrzydeł, co zmieniało się w IV stuleciu. Z czasem doszedł też znaczący atrybut anielski w postaci złotej aureoli. W późnym średniowieczu spotykamy już „grające aniołki”, anioły z narzędziami Męki Pańskiej, dmące w trąby w scenach Sądu Ostatecznego czy też w zbrojach i w pełnym bojowym rynsztunku (św. Michał). Michał Archanioł przedstawiany jest też w scenie Sądu Ostatecznego jako ważący ludzkie dobre i złe uczynki.