Na początek trochę nudnej statystyki. Według sondażu przeprowadzonego w końcu stycznia tego roku, 45% Ukraińców uważa, że zagrożenie rosyjską inwazją jest realne. Jednocześnie 44% ma nadzieję, że do agresji nie dojdzie. 57% respondentów chciałoby zwiększenia wysiłków dyplomatycznych i obronnych w celu zapobieżenia atakowi. Gdyby jednak wojna wybuchła, 50,2% mieszkańców Ukrainy deklaruje, że będzie stawiać opór, przy czym co trzeci respondent (33%) zapowiada, że zrobi to z bronią w ręku. Przenieść się w bezpieczny region, w tym za granicę, chciałoby 15% .

Narodziny narodu

Pamiętam, że po tzw. pomarańczowej rewolucji w 2004 r. w jednym z zachodnich tygodników ukazał się artykuł zatytułowany Narodziny narodu. Zdaniem jego autora, jednoznaczna ingerencja Moskwy w ówczesne wybory prezydenckie na Ukrainie i będące jej efektem sfałszowanie wyników głosowania doprowadziły do skutecznego buntu, który poskutkował uświadomieniem sobie przez Ukraińców, po raz pierwszy na tak dużą skalę, że nie są żadną Małorusią, ale stanowią odrębny od Rosji naród – z własnymi językiem, kulturą, historią i... polityką. Słabość elit sprawiła, że osiągnięcia roku 2004 zostały przez władze zmarnowane, jednak poczucie własnej narodowej odrębności pozostało.

To właśnie ono doprowadziło do kolejnego buntu – w 2013 r., gdy ówczesny prezydent Wiktor Janukowycz próbował skierować Ukrainę na wschód – w stronę Rosji. Krwawe kijowskie wydarzenia, które miały swoją kulminację w lutym 2014 r., jeszcze bardziej oddaliły Ukraińców od Moskwy. W najnowszej historii kraju zaczęła się tworzyć nowa legenda – bohaterskich obrońców ojczyzny. Jej początek dała słynna Niebiańska Sotnia, czyli ludzie, którzy polegli podczas ulicznych walk w stolicy.

Krym i Donbas

Na wschodzie Ukrainy antyrosyjskie nastroje nie były jednak wówczas tak popularne. Tutaj szokiem były okupacja Krymu i rozpoczęcie wojny na Donbasie. Warto przypomnieć, że Rosjanie zajęli Półwysep Krymski w zasadzie bez walki. Zupełnie zdezorientowani ukraińscy dowódcy właściwie się nie bronili, część z nich przeszła na stronę wroga. Wyglądało na to, że Moskwie bez większego trudu uda się zrealizować projekt powołania Noworosji – parapaństwa będącego konfederacją dwóch powstałych wiosną 2014 r. samozwańczych republik ludowych: donieckiej i ługańskiej. Rosyjskie władze miały nadzieję, że dzięki temu uda im się skutecznie zawrócić Kijów z prozachodniego kursu. Efekt okazał się odwrotny do oczekiwanego. Ukraińcy szybko otrząsnęli się z szoku, wybory prezydenckie wygrał prozachodni Petro Poroszenko, zaczęto tworzyć ochotnicze oddziały. To właśnie ochotnicy – inaczej niż żołnierze na Krymie – podjęli walkę. Najbardziej znanym jej epizodem stała się słynna obrona lotniska w Doniecku. Przez kilka miesięcy – od maja 2014 do stycznia 2015 r. – grupa żołnierzy, nazwanych później cyborgami, odpierała ataki przeważających sił prorosyjskich separatystów. I chociaż w końcu ulegli, to postawa cyborgów stała się jednym z ważniejszych współczesnych ukraińskich mitów narodowych. Kolejną po Niebiańskiej Sotni podwaliną nowej prozachodniej Ukrainy.

A tych, którzy bohatersko zginęli, niestety, przybywa. Właściwie w każdej ukraińskiej miejscowości istnieją już miejsca upamiętniające tych, którzy polegli na wschodzie kraju. Do tego trzeba dodać 400 tys. żołnierzy, którzy przewinęli się przez donbaski front. Ta liczba oznacza, że niemal każda ukraińska rodzina, bardziej lub mniej bezpośrednio, zetknęła się z prowadzoną przez Rosję wojną...

Piszę o tym wszystkim, próbując wytłumaczyć, jakie są podstawy obecnego stosunku Ukraińców i do wojny, i do południowo-wschodniego sąsiada, który przez kilkaset lat uważany był za bratni, bliski naród. Polityka Kremla, jego narracja (w swoim słynnym artykule z lipca zeszłego roku Putin przekonywał, że Rosjanie i Ukraińcy to jeden naród), a przede wszystkim trwająca 8. rok wojna pozwoliły skutecznie rozprawić się z mitem Rosji jako starszego, pomocnego brata. Co więcej, z czasem ewolucji uległa także popularna jeszcze w pierwszych latach konfliktu narracja, w której wyraźnie oddzielano rosyjskiego prezydenta od – w zasadzie bliskiego Ukraińcom – rosyjskiego narodu. Teraz cała Rosja i jej mieszkańcy traktowani są jak wrogowie.

Zmienił się także sam stosunek do agresji. Na początku, gdy przebywało się zwłaszcza w środkowej czy w południowo-wschodniej części Ukrainy, można było odnieść wrażenie, że większości mieszkańców niespecjalnie interesowała sprawa, kto ostatecznie zostanie zwycięzcą – Rosja czy ukraińscy ochotnicy. Uważano, że w obu przypadkach życie tzw. przeciętnego obywatela diametralnie się nie zmieni. Teraz, jak wynika z sondaży, nawet na wschodzie, uznawanym za najbardziej zrusyfikowany, ponad połowa tamtejszych obywateli jest gotowa w ten czy inny sposób bronić Ukrainy, a rosyjskojęzyczny mer Charkowa zapewnia, że to ukraińskie miasto nigdy się nie zgodzi na rosyjską okupację.

Gotowi stawić czoła

Na ulicach ukraińskich miast nie widać paniki. Jest spokojniej niż np. na początku pandemii COVID-19, kiedy to ludzie masowo rzucili się do sklepów i wykupili produkty spożywcze i artykuły pierwszej potrzeby. Moi ukraińscy znajomi z pewnym niesmakiem przyjęli niedawne alarmistyczne wypowiedzi zachodnich polityków, z jeszcze większym – decyzję o ewakuacji rodzin amerykańskich dyplomatów. Jeden z nich w rozmowie ze mną powiedział, że można zrozumieć traumę Waszyngtonu po niedawnym, fatalnym wycofaniu się USA z Afganistanu, ale po co straszyć ludzi...

Nie znaczy to bynajmniej, że Ukraińcy nie przygotowują się do wojny. Niedawno po raz pierwszy w Kijowie miał miejsce alarm próbny, a w internecie umieszczono mapy ukazujące rozmieszczenie schronów w poszczególnych dzielnicach stolicy. W sieciach społecznościowych pojawiło się dużo porad, jak reagować w przypadku rosyjskiej napaści, przy czym nie są to histeryczne wezwania, ale sugestie, jak spokojnie przygotować się na każdą okoliczność: torba z dokumentami, podstawowy zestaw niezbędnych rzeczy i zapasów.

Część ojców rodzin zastanawia się nad wywozem z Kijowa małych dzieci i ich matek. Znowu jednak – chodzi nie o plan masowej ucieczki, a o przygotowanie ewentualnej drogi ewakuacji. Warto dodać, że Ukrainki często służą w armii, a według przytoczonego na początku sondażu, jedna trzecia z badanych kobiet zadeklarowała gotowość walki z bronią w ręku. Artykuł przedstawiający kijowiankę, która zapowiedziała, że w razie rosyjskiej inwazji będzie bronić swego domu przy pomocy posiadanej broni myśliwskiej, bił nie tak dawno rekordy popularności nie tylko w ukraińskich mediach. Traktowano go co prawda raczej jako podnoszący na duchu żart, dobrze jednak oddaje on nastroje ukraińskiej ulicy.

Moi kijowscy przyjaciele, do których zadzwoniłam na użytek tego tekstu, byli ciekawi stosunku Polski do obecnego kryzysu. Pytali, czy w przypadku inwazji mogą liczyć na wsparcie, ale jednocześnie wyraźnie zaznaczyli, że nie spodziewają się u siebie zachodnich żołnierzy.

Ukraina czeka jednak na naszą pomoc. Chodzi przy tym nie o sprzęt wojskowy, ale przede wszystkim o twardą postawę Zachodu wobec rosyjskich żądań. Zdrada może zmienić nastawienie Ukraińców do Rosjan – nie tyle do samego Putina, co jest już chyba niemożliwe, ile do samej Rosji jako państwa.